Alma vergülvari çanaqlı yastıcası

Meyvə bağları ilə zəngin olan Quba-Xaçmaz bölgəsində zərərverici geniş yayılmışdır. Lənkəran zonasında bu zərərvericinin yayılması və bəzi bioekoloji xüsusiyyətləri haqqında A.A.İmamquliyev, Şərqi Zaqafqaziyada isə geniş yayılması haqqında L.M.Rzayeva məlumat vermişdir. Çox geniş yayılmasına, olduqca böyük zərər vurmasına baxmayaraq Azərbaycanda zərərverici öyrənilməmişdir. Qorxulu zərərvericinin Quba-Xaçmaz zonasında yayılması, bioekoloji xüsusiyyətləri və yerli faunadan olan parazit, yırtıcı entomofaqları ilk dəfə olaraq tədqiq olunmuşdur.    

Geniş polifaqdır, 30-a qədər fəsilədən olan ağac və kol bitkilərinin gövdə, budaq və zoğları üzərində yaşayır, bəzən  isə yarpaq və meyvələr üzərində təsadüf olunur. Bu bölgədə demək olar ki, əksər meyvə ağaclarının və park-dekorativ bitkilərin qorxulu zərərvericisidir. Bəzi ağacların gövdə və budaqlarını bütövlüklə örtür. Meyvə ağaclarından xüsusən almaya daha çox zərər vurur. Quba-Xaçmaz rayonlarında bütün gövdəsi, budaqları tamamilə zərərverici ilə yoluxmuş qovaq və söyüd ağaclarına da çox təsadüf olunur.

Zərərverici ilə yoluxmuş bitkinin böyümə prosesi zəifləyir, yarpaqlar saralıb-solur, vaxtından əvvəl tökülür. Güclü yoluxmada daha böyük zərər vurur, hətta bitkinin tamamilə qurumasına səbəb olur.

Dişi fərdlərin çanağı uzunsovdur, arxaya tərəf genişlənir, bir qədər əyilərək vergülvari forma alır. Qəhvəyi rəngli möhkəm çanağa malikdir, uzunluğu 2,5-3,5mm-dir. Çanaq sekretor hissədən və 2 sürfə çanaqcığından ibarətdir. Çanağın daxilində südlü ağ rəngli bədən yerləşir ki, bunun arxa tərəfi qonur rənglidir. Yetkin erkəklərin çanağı da forma, rənginə görə dişilərin çanağına bənzəyir, lakin daha kiçik ölçüdədir.

Yalnız tropik dövlətlər istisna olmaqla alma vergülvari çanaqlı yastıcası dünyanın hər yerində mədəni bitkilərlə yayılmışdır. Keçmiş SSRİ-də də geniş yayılmışdır. Azərbaycanın, demək olar ki, hər yerində bu zərərvericiyə təsadüf edilir. Quba-Xaçmaz zonasında daha geniş yayılmışdır.

Ədəbiyyat məlumatlarına görə bu çanaqlı yastıcanın 2 forması təbiətdə mövcuddur: partogenetik yolla çoxalan çanaqlı yastıca və ikicinsli yolla çoxalan çanaqlı yastıca . Keçmiş SSRİ məkanında hər iki formaya təsadüf olunur .

Apardığımız tədqiqatlar nəticəsində Quba-Xaçmaz zonasında çanaqlı yastıcanın 2 cinsli formasına təsadüf olunmuşdur.

Alma vergülvari çanaqlı yastıcası yumurta mərhələsində qışlayır. Qış fəslində ölmüş dişi fərdlərin çanağı altında qışlayan yumurtaları aydın görmək olur. Qışlamış  yumurtalar ağ rəngli olur, uzunsovdur. Çanaqlı yastıcanın yumurtaqoyma qabiliyyəti bir çox mütəxəssislər tərəfindən öyrənilmişdir: müxtəlif yerlərdə müxtəlif bitkilər üzərində yumurtaların sayı dəyişkən olur: 10 ədəddən 120 ədədə qədər yumurta qeyd olunur. Paramanova görə (1976), 1 dişi fərdin yumurtalarının sayı 105 ədəddir. Moskvada Kozarjevski, Knyazyatova 83 ədəd, Sokalovskiy 120 ədəd olduğunu qeyd edirlər.

Yazda temperatur artdıqca yumurtanın rəngi dəyişir, getdikcə tündləşir. Yumurtalardan “avara sürfələr” Xaçmazda mayın II – III ongünlüyündə, Qubada isə mayın III, iyunun I ongünlüyündə çıxırlar.

Avara sürfələr açıq sarı rənglidir, yastı lövhə formasındadır. Onlar çox yaxşı inkişaf etmiş ətraflara, bığcığa malikdirlər. Sürfələr aktiv hərəkətlidirlər. “Avara sürfələrin” çıxışı 20-25 günə qədər çəkir. 1-2 günlük aktiv hərəkətdən sonra oturaq həyata keçirlər, bir daha onu tərk etmirlər. “Avara sürfələr” nazik qabıqlı budaqlara, cavan zoğlara daha böyük üstünlük verirlər. Bitkiyə yapışaraq qidalanmağa başlayan sürfələrin ətrafları, bığcıqları itir və ilkin çanaqla örtülür. 2 gündən sonra bədən ağımtıl boz çanaqla örtülür. 20-25 günlük inkişafdan sonra ilk qabıqdəyişmə baş verir və II yaşlı sürfələr meydana çıxır. Çanaq get-gedə qalınlaşır, sarımtıl qəhvəyi çanağa çevrilir. Sonradan çanaq yavaş-yavaş qalınlaşır və qəhvəyi rəng alır, II yaşlı sürfələr 30-35 gün ərzində inkişaf edir. Xaçmaz rayonunda iyunun II yarısında, Qubada isə iyulun I ongünlüyündə  II yaşlı sürfələr əksəriyyət təşkil edir.

II yaşlı sürfələr inkişaf etdikcə cavan dişilər, erkək fərdlər fərqlənməyə başlayırlar. Bu fərq həm çanaqdaxili bədəndə, həm də çanağın ölçüsündə özünü biruzə verir. Dişilərdən fərqli olaraq, erkəklərdə ətraflar, çanaq formalaşır, çanaqları isə dişilərin çanağına nisbətən balaca olur.

İnkişaf etmiş erkəklərin kütləvi uçuşu baş verir və bu proses təxminən 20-25 gün davam edir. Cavan dişilərlə cütləşdikdən sonra erkəklər məhv olur. Cavan dişilər mayalandıqdan 20-30 gün sonra yetkin dişilərə çevrilir.

Cavan dişilərin 1 aylıq inkişafı nəticəsində bədən çanaqda inkişaf edir. Bu müddətdə bədənləri təxminən 1,5-2 dəfə, çanaqları isə 2-2,5 dəfə böyüyür. Xaçmazda avqustun II ongünlüyündə, Qubada isə avqustun sonu, sentyabrın əvvəllərində yetkin dişi fərdlər yaranır. Xaçmazda sentyabrın əvvəllərində, Qubada isə sentyabrın II yarısında yumurta qoyulur.

Alma vergülvari çanaqlı yastıcasının yumurtaları şaxtaya çox davamlıdır. B.Bazarov, Q.P.Şmelevin  məlumatlarına görə, hətta – 420 C də belə yumurtalar diri qalırlar. Entomoloqlar dişilərin yumurta qoyma qabiliyyətinin onların sıxlığından asılı olduğunu da göstərir, sıxlıq çox olduqda yumurtaların sayı da azalır.

Apardığımız hesablamalara görə, alma vergülvari çanaqlı yastıca alma ağacı üzərində max 92, min 48, orta hesabla isə 67  yumurta; söyüd üzərində isə max – 108, min – 63, orta hesabla  isə  88  yumurta  qoyur.

Bu zərərvericinin say tənzimində Orta Asiya və Qazaxıstanda Chilocorus bepustulatus-un, Belarusiyada isə Paramanov xilokorus və yeddinöqtəli böcəklərin böyük rolundan danışır. Ukraynada yırtıcı cücülər çanaqlı yastıcaları 90%-ə qədər məhv edir. Yırtıcı gənələr bu zərərvericilərin sürfələrini 14,3%-dən 22,3%-ə qədər məhv edir.

Azərbaycanın Quba-Xaçmaz zonasında bu çanaqlı yastıcanın sürfə və yetkin fərdlərinin sayının tənzimində yırtıcı böcəklər müəyyən rol oynayır. Yırtıcı entomofaqlardan Chilocorus bipustulatus L. və Exochomus  quadropustulatus L. bu zərərvericinin say tənzimində müəyyən rol oynayır. Bu yırtıcı böcəklər çanaqlı yastıcanın həm sürfələrini, həm də yetkin dişilərini məhv edirlər. Yırtıcı böcəklərə maydan oktyabrın sonuna kimi təsadüf edilir.